Koca bir milletin umudu olacak Paşa, binbir badire ile Samsun’a çıkmış, Havza’ya uğramış, emniyet nedeniyle kendisini Amasya’da bulmuştur. İletişimi sınırlı, karargâhı neredeyse yok, ihtiyaçları çevirecek parası ise neredeyse sıfırdır. Üstelik işgal güçleri, işbirlikçiler ve fırsattan faydalanmaya çalışan bölgesel ayrılıkçı yapılar da her tarafta cirit atmaktadır. Ne yapacağı muhtemelen hep kafasındaydı ancak nasıl yapacağının önünde tarifsiz engeller vardı. “Gençleri silah altına alıyoruz; silahları bize verecek bir devlet bulalım; savaşmak için para lazım, para da verin; bize karşı duran herkesi vurun; ben bu hareketin lideriyim, beni kral yapacaksınız; filanca devletin temsilcisiyle siyasi destek için konuşalım” falan demedi. O çok farklı bir yol izledi, sadece zamanındaki rakipleri değil, tarihi de şaşırttı. Türklerin yalnızca savaşmayı bildiğini, devlet kurma ve siyaset üretme kapasitesinden yoksun olduğunu düşünenlere ise tarihin en zarif cevaplarından birini verdi.
22 Haziran 1919 tarihinde yayımlandığında kimse onun ileride bir devletin kuruluş hikâyesinin ilk büyük dönüm noktalarından biri olarak anılacağını bilmiyordu. O günün insanları için mesele daha somuttu: İşgal altındaki bir ülke, dağılmış bir ordu ve geleceğinden emin olmayan bir toplum vardı. Mustafa Kemal Paşa, çok basit ve etkili bir çerçeve çizdi: Ülke işgal altındaydı. Yönetenler mücadele etmiyordu. O halde sorumluluk millete geçmişti. Mücadele kongrelerle tabana yayılacak, millet temsil edilecek ve sonunda bir meclis kurulacaktı. Nitekim dediğini yaptı.
Fakat bugün geriye dönüp baktığımızda Amasya Genelgesi’nde asıl dikkat çekici olanın ne işgal tespiti ne de direniş çağrısı olduğunu görüyoruz.
Asıl dikkat çekici olan, Mustafa Kemal Paşa’nın sorduğu sorudur. O günlerde birçok insanın zihnindeki soru “Ne yapmalıyız?” veya “savaşmalı mıyız?”dı. Mustafa Kemal’in zihnindeki soru ise farklıydı: “Hangi meşruiyetle mücadele edeceğiz?”. Yani mücadele etmeye kararlıydı ve yöntemini de tespit etmişti.
Tarihin akışını değiştiren liderler çoğu zaman doğru cevapları verenler değil, doğru soruları soranlardır.
1919 yılında Osmanlı Devleti’nin karşı karşıya olduğu sorun yalnızca askerî değildi. Devlet otoritesi sarsılmış, yönetim iradesi zayıflamış, toplum ise ne yapacağını bilemez hâle gelmişti. Böyle dönemlerde ortaya çıkan hareketlerin önemli bir kısmı gücünü silahtan, karizmadan veya dış destekten alır.
Mustafa Kemal Paşa ise farklı bir temel aradı.
Bu nedenle Amasya Genelgesi’nin en önemli cümlesi hâlâ aynı ağırlığını koruyor:
“Milletin istiklâlini yine milletin azim ve kararı kurtaracaktır.”
Bu cümle bugün kulağa sıradan gelebilir. Ancak 1919 şartlarında son derece cesur bir siyasi tercihti. O günün dünyasında olduğu gibi bugün de kriz zamanlarında toplumların ilk eğilimi, kurtuluşu güçlü bir kişide veya güçlü bir merkezde aramaktır.
Amasya Genelgesi ise tam tersini söylüyordu, hem de her yönden tam tersini.
Kurtuluşun kaynağı milletin kendisidir. “Kurtarıcı beklemeyin, bu işi kendimiz, hep birlikte yapacağız” diyordu Paşa özetle.
Bu yaklaşımın ne kadar sıra dışı olduğunu anlamak için dönemin benzer örneklerine bakmak yeterlidir. Birçok ulusal kurtuluş hareketi önce silahlı mücadeleyi örgütlemiş, siyasi meşruiyeti daha sonra inşa etmeye çalışmıştır. Mustafa Kemal Paşa ise tam tersini yaptı. Önce millet adına konuşabilecek bir siyasi zemin oluşturmak istedi.
Bu nedenle Amasya Genelgesi bir askerî metinden çok siyasi bir metindir. Hatta denilebilir ki Amasya Genelgesi’nin satır aralarında geleceğin Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin ruhu vardır. Bu yüzden Amasya, Mustafa Kemal’in askerlik kariyerindeki bir duraktan çok, devlet adamlığı yolculuğundaki bir dönüm noktasıdır.
Çanakkale’de başarılı bir komutandır. Kafkasya’da ve Suriye’de başarılı bir komutandır. Ancak Amasya’da ise artık geleceğin devletini tasarlayan bir siyasal önderdir.
Devletlerin ve toplumların hayatında zaman zaman büyük krizler yaşanır. Bu krizler sırasında liderlerin karakteri kadar düşünce sistemleri de ortaya çıkar. Kimi liderler gücü merkezîleştirerek çözüm arar. Kimileri dış destek peşinde koşar. Kimileri ise yalnızca askerî başarıya odaklanır. Amasya Genelgesi bize başka bir şey gösteriyor: Kalıcı başarı, yalnızca güç üretmekten değil, meşruiyet üretmekten geçer.
Mustafa Kemal Paşa’nın büyüklüğü yalnızca savaş kazanmasında değil, savaş başlamadan önce hangi siyasi zeminde kazanılması gerektiğini görebilmesindedir.
Bugün, üzerinden bir asırdan fazla zaman geçmiş olmasına rağmen Amasya Genelgesi’nin güncelliğini korumasının nedeni de budur.
Çünkü değişen çağlara rağmen bazı sorular değişmiyor:
Bir toplum zor zamanlarda gücünü nereden alır?
Bir mücadeleye meşruiyet kazandıran nedir?
Bir devlet hangi temel üzerine inşa edilirse kalıcı olur?
Amasya Genelgesi’nin verdiği cevap nettir.
Milletin iradesine dayanmayan hiçbir güç kalıcı değildir.
22 Haziran 1919’un bize bıraktığı en önemli miras da tam olarak budur. Bu nedenle 22 Haziran 1919’u yalnızca bir tarih olarak değil, millet iradesine duyulan güvenin ilanı olarak da hatırlıyor; Amasya’da yakılan o fikrî meşalenin önünde saygıyla eğiliyoruz.
