ABD–İSRAİL–İRAN ÇATIŞMASI: ENERJİ ŞOKU ÇAĞINDA SAVAŞ EKONOMİSİNİN YENİDEN TANIMLANMASI

                                                                                                       Dr. Huzur Keskin
Kurucu, Danışman ve Akademisyen
Özet
Bu çalışma, ABD–İsrail–İran çatışmasını klasik savaş ekonomisi çerçevesinin ötesine
taşıyarak, enerji piyasaları, finansal koşullar ve küresel makroekonomik kırılganlıklar
üzerinden analiz etmektedir. Temel argüman, modern savaşların ekonomik etkisinin artık
doğrudan askeri harcamalarla değil, enerji arzı üzerindeki baskı ve bunun finansal sistem
üzerinden yayılmasıyla belirlendiğidir. Bu bağlamda çatışma, bölgesel bir askeri gerilim
olmanın ötesinde, küresel ekonomik sistemin hassas noktalarına dokunan “çok katmanlı bir
şok” niteliği taşımaktadır. Analiz üç kritik sonuç ortaya koymaktadır: enerji darboğazları
modern savaşın ana maliyet çarpanı haline gelmiştir; finansal piyasalar savaşın süresini
ekonomik olarak belirleyen yeni mekanizmadır; düşük yoğunluklu ancak uzun süreli
çatışmalar, yüksek yoğunluklu kısa savaşlardan daha yıkıcı ekonomik sonuçlar
doğurabilmektedir.
1. Giriş: Bir Askeri Çatışmadan Fazlası
2026 itibarıyla ABD ve İsrail’in İran’a yönelik operasyonları, askerî açıdan henüz belirleyici
bir sonuca ulaşmamış olsa da ekonomik açıdan çok daha önemli bir süreci tetiklemiştir. İlk
stratejik varsayım, İran’ın iç dinamikler yoluyla hızla çökeceği yönündeydi. Ancak bu
varsayımın geçersiz kalması, çatışmayı klasik anlamda bir “savaş” olmaktan çıkararak belirsiz
süreli bir ekonomik sürtünme sürecine dönüştürmüştür. ¹ Bu noktada sorunun doğası
değişmiştir. Artık sorulması gereken “bu savaşı kim kazanacak?” değil, “bu savaşın ekonomik
yükünü kim daha uzun süre taşıyabilecek?” sorusudur. Bu soru, klasik savaş analizlerinden
ayrılarak makroekonomik dayanıklılık ve sistemik kırılganlık ekseninde bir değerlendirmeyi
zorunlu kılmaktadır.
2. Literatürün Yeniden İnşası: Belirleyici Olan Enerji ve Finans
Geleneksel savaş ekonomisi literatürü, üretim kapasitesi, sanayi mobilizasyonu ve bütçe
büyüklüğü üzerine kuruludur. Bu yaklaşım, II. Dünya Savaşı sonrası dönemin koşullarına
aittir. Oysa günümüzde savaşın ekonomik etkisi, üretimden çok enerji ve finansal sistem
üzerinden şekillenmektedir. Hamilton (1983) ve Kilian (2009), enerji şoklarının ekonomik
etkilerini analiz ederken petrol fiyatlarının yalnızca bir maliyet unsuru değil, aynı zamanda
beklentiler ve güven kanalı üzerinden makroekonomiyi şekillendiren bir değişken olduğunu
göstermiştir. ² Bu çerçevede ABD–İsrail–İran çatışması, klasik savaş literatüründen çok enerji
şoku literatürü ile açıklanabilir. Çünkü belirleyici olan askeri kapasite değil, Hürmüz Boğazı
üzerinden geçen arzın ne ölçüde kesintiye uğrayacağıdır. ³ Caldara ve Iacoviello’nun
jeopolitik risk endeksi yaklaşımı ise savaşın ekonomik etkisinin yalnızca gerçekleşen
olaylarla değil, beklentiler ve belirsizlik üzerinden oluştuğunu ortaya koymaktadır. ⁴ Burada
kritik bir kırılma noktası vardır: modern savaşlar artık “olan” üzerinden değil, “olabilir”
üzerinden fiyatlanmaktadır.
3. Teorik Katkı: Bu Çalışmanın Önerdiği Özgün Teorik Çerçeve – Enerji–Finans
Çarpanı (EFC) Modeli
Bu çalışma, mevcut literatürü genişleterek özgün bir teorik çerçeve önermektedir: Enerji
Finans Çarpanı (EFC) Modeli. Bu model, bir çatışmanın ekonomik etkisinin üç katmanda
oluştuğunu varsayar: enerji arz riski (fiziksel şok), fiyatlama ve beklenti (finansal şok) ile
politika tepkisi (faiz ve likidite şoku). Bu üç katman birlikte çalışarak etkileri katlayıcı bir
mekanizma yaratır. Modele göre, küçük bir arz kesintisi bile büyük bir fiyat şokuna
dönüşebilir; fiyat şoku finansal koşulları sıkılaştırır, bu sıkılaşma ise büyüme üzerinde baskı
oluşturur. Bu nedenle ekonomik etki doğrusal değil, katlanarak artmaktadır. EFC Modeli,
modern savaşların ekonomik analizinde askeri harcamaların ötesine geçerek enerji ve finansal
piyasaları merkeze alan bir yaklaşım sunmaktadır.
4. Savaşın Gerçek Maliyeti: Görünmeyen Yük
İlk veriler, ABD’nin savaşın ilk günlerinde milyarlarca dolar harcadığını göstermektedir. ⁵
Ancak bu rakamlar yanıltıcıdır. Modern savaşlarda maliyetin büyük kısmı faiz giderleri,
enflasyon etkisi ve büyüme kaybı üzerinden oluşur. Bu noktada önemli bir çıkarım yapılabilir:
askeri maliyetler savaşın “faturası” değil, yalnızca “fişidir.” Gerçek maliyet, makroekonomik
dengelerde ortaya çıkar.
5. Enerji Şoku: Küresel Ekonominin Zayıf Halkası
Hürmüz Boğazı’nın küresel petrol arzındaki payı (~%20) tek başına bu çatışmayı kritik hale
getirmektedir. ³ Ancak asıl belirleyici olan fiziksel kesinti değil, piyasanın fiyatladığı risk
primidir. Piyasa “ya kesilirse?” sorusunu fiyatlar. Bu soru, petrol fiyatlarının artmasına,
enflasyon beklentilerinin yükselmesine, merkez bankalarının sıkılaşmaya gitmesine ve
nihayetinde küresel büyümenin yavaşlamasına yol açan bir zinciri tetikler. Bu mekanizma,
IMF çalışmalarında da açıkça gösterilmiştir: enerji şokları, özellikle yüksek enflasyon
ortamında daha kalıcı hale gelir. ⁶
6. Makroekonomik Kapasite ve Yapısal Asimetri
Çatışmanın ekonomik etkilerini anlamak için tarafların makroekonomik başlangıç koşulları
belirleyici bir rol oynamaktadır. IMF verileri, ABD, İsrail ve İran arasında belirgin bir ölçek
ve yapı farkı olduğunu göstermektedir. ² ABD ekonomisinin yaklaşık 29,2 trilyon dolarlık
büyüklüğü, İsrail’in 540 milyar dolarlık ve İran’ın 401 milyar dolarlık ekonomileriyle
karşılaştırıldığında ciddi bir kapasite farkına işaret etmektedir. Ancak bu fark yalnızca
büyüklükle sınırlı değildir; finansman mekanizmaları da farklılık göstermektedir. ABD, kamu
borcunun GSYH’ye oranı yaklaşık %121 düzeyinde olmasına rağmen küresel rezerv para
ihraç eden ülke olması sayesinde borçlanma yoluyla savaş maliyetlerini finanse
edebilmektedir. Buna karşılık İsrail ekonomisinde kamu harcamalarının GSYH’ye oranının
%44 seviyesine yaklaşması ve bütçe açığının 44,8 milyar dolara ulaşması, savaş
harcamalarının doğrudan mali dengesizlik yaratmasına neden olmaktadır. İran’da ise kamu
gelirlerinin sınırlı olması ve enflasyonun %30’un üzerinde seyretmesi, savaş maliyetlerinin
para arzı genişlemesi ve kur şoku üzerinden karşılanmasına yol açmaktadır. Bu farklılık, aynı
savaşın üç farklı ekonomik sonuç üretmesine neden olur: ABD’de borç ve faiz dinamikleri ön
plana çıkarken, İsrail’de bütçe dengesi ve büyüme baskı altına girmekte, İran’da ise enflasyon
ve kur oynaklığı belirleyici hale gelmektedir.
7. Savaşın Doğrudan Maliyeti: İlk Bulgular
Savaşın ilk günlerine ilişkin veriler, modern çatışmaların maliyet yapısına dair önemli ipuçları
sunmaktadır. ABD’nin İran’a yönelik operasyonlarının ilk altı gününde toplam maliyetin 11
ila 12,7 milyar dolar arasında olduğu tahmin edilmektedir. Günlük harcamalar 500 milyon ile
2 milyar dolar arasında değişmekte, dakika başına maliyet ise yaklaşık 1,3 milyon dolar
seviyesinde gerçekleşmektedir.⁵ ABD Savunma Bakanlığı’nın yaklaşık 200 milyar dolarlık ek
bütçe talebinde bulunması, çatışmanın kısa süreli bir operasyon olmaktan çıkarak daha uzun
vadeli bir mali yük oluşturacağını göstermektedir.⁵ Bu bulgular, savaşın gerçek maliyetinin
doğrudan askeri harcamaların ötesinde, makroekonomik dengeler üzerinden ortaya çıktığını
teyit etmektedir.
8. Enerji Piyasalarında Fiyatlama: Riskten Şoka

Çatışmanın küresel ekonomi üzerindeki en kritik etkisi enerji piyasaları üzerinden gerçekleşmektedir. Hürmüz Boğazı, günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol akışı ile küresel
petrol tüketiminin yaklaşık %20’sini taşımaktadır. Aynı zamanda küresel sıvılaştırılmış
doğalgaz (LNG) ticaretinin de yaklaşık %20’si bu boğazdan geçmektedir.³ Piyasa verileri, bu
riskin hızla fiyatlandığını göstermektedir. Brent petrol fiyatları 111–113 dolar seviyesine
yükselmiş, WTI petrol 100 dolar sınırına yaklaşmış, haftalık bazda yaklaşık %8,8’lik bir artış
kaydedilmiştir. ⁶ Bu gelişmelere paralel olarak ABD borsa vadeli işlemlerinde %0,4 ile %0,5
arasında düşüşler gözlemlenmiş, benzin fiyatlarının galon başına 4 doların üzerine
çıkabileceği beklentisi enflasyon baskılarını artırmıştır. ⁶ Bu tablo, piyasaların artık bir
“jeopolitik risk” değil, tam anlamıyla bir enerji şoku fiyatladığını ortaya koymaktadır.
9. Makroekonomik Yayılma Mekanizması
Enerji fiyatlarındaki artışın makroekonomik etkisi zincirleme bir süreç üzerinden
gerçekleşmektedir. Artan enerji maliyetleri üretim maliyetlerini yükseltmekte, bu durum
enflasyonu tetiklemekte ve merkez bankalarını daha sıkı para politikalarına yöneltmektedir.
IMF analizleri, enerji fiyat şoklarının özellikle yüksek enflasyon ortamlarında daha güçlü ve
kalıcı etkiler yarattığını göstermektedir.⁷ Goldman Sachs analizine göre, bu tür bir şok küresel
büyümeyi yaklaşık 0,3 puan düşürebilmekte, enflasyonu ise yaklaşık 0,5 puan
artırabilmektedir.⁸ Bu bulgular, çatışmanın ekonomik etkisinin askeri gelişmelerden bağımsız
olarak küresel makroekonomik dengeleri şekillendirebileceğini göstermektedir.
10. Küresel Yayılma: Hindistan Örneği
Çatışmanın küresel etkilerini anlamak açısından Hindistan örneği dikkat çekicidir. Hindistan
ekonomisi enerji ithalatına %80’den fazla bağımlıdır ve Orta Doğu ile yıllık yaklaşık 100
milyar dolarlık ticaret hacmine sahiptir.⁹ Petrol fiyatlarındaki artışın %50 seviyesine ulaşması,
Hindistan rupisinin yaklaşık %3 değer kaybetmesine ve yabancı sermaye çıkışlarının
hızlanmasına neden olmuştur. Ayrıca Hindistan’a yıllık 120 milyar doların üzerinde döviz
girişi sağlayan remittance akışlarının yaklaşık yarısının Körfez ülkelerinden gelmesi, ülkeyi
yalnızca enerji değil, aynı zamanda finansal ve sosyal kanallar üzerinden de kırılgan hale
getirmektedir. ⁹ Bu örnek, çatışmanın küresel ekonomi üzerindeki etkisinin tek boyutlu değil,
çok katmanlı olduğunu göstermektedir.
11. Ticaret ve Lojistik: Kırılgan Koridorlar
Enerji piyasalarına ek olarak ticaret rotaları da çatışmanın önemli bir iletim mekanizmasını
oluşturmaktadır. UNCTAD verilerine göre Kızıldeniz krizi sırasında Süveyş Kanalı üzerinden
geçen ticaret hacmi %82 oranında azalmıştır.¹⁰ Bu veri, Hürmüz Boğazı’nda benzer bir
aksama yaşanması durumunda küresel ticaret maliyetlerinin dramatik şekilde artabileceğini
göstermektedir. Enerji ve ticaret koridorlarının eş zamanlı olarak risk altına girmesi, küresel
arz zincirlerinde ciddi bozulmalara yol açabilir.
12. İç Dinamikler: Savaşın Süresini Belirleyen Faktörler
Çatışmanın ekonomik etkileri, taraf ülkelerin iç yapılarından bağımsız değildir. İsrail’de artan
sosyoekonomik ayrışma, ekonomik verimlilik ve mali sürdürülebilirlik açısından uzun vadeli
riskler yaratmaktadır. Üretken nüfusun ekonomik yükü taşıdığı, buna karşılık düşük katma
değerli kesimlerin büyüdüğü bir yapı, ekonomik dayanıklılığı zayıflatmaktadır.¹¹ İran’da ise
liderlik krizi sonrası karar alma süreçlerinin daha sert ve askeri odaklı bir yapıya evrilmesi,
çatışmanın uzama riskini artırmaktadır.¹¹ ABD ve İsrail’in başlangıçta öngördüğü hızlı rejim
değişikliği senaryosunun başarısız olması, çatışmanın ekonomik maliyetini katlayan en
önemli faktörlerden biri olarak ortaya çıkmaktadır.¹¹
13. En Kritik Analiz: Savaşın Gerçek Maliyeti
Bu çalışmanın önerdiği Enerji–Finans Çarpanı (EFC) Modeli çerçevesinde, savaşın gerçek
maliyetinin askeri harcamalarla değil, enerji fiyatı, faiz oranı ve süre değişkenlerinin
çarpımıyla belirlendiği sonucuna ulaşılmaktadır. Bu üç değişken birlikte çalışarak maliyeti
katlamaktadır. Bu çerçevede kısa süreli yüksek yoğunluklu savaşlar pahalı olurken, düşük
yoğunluklu ancak uzun süreli çatışmalar ekonomik açıdan yıkıcı sonuçlar doğurabilmektedir.
14. Sonuç: Yeni Bir Ekonomik Gerçeklik
Bu analiz, ABD–İsrail–İran çatışmasının bölgesel bir savaş olmadığını, aksine küresel bir
ekonomik şok olduğunu ortaya koymaktadır. En kritik çıkarım, modern savaşların artık petrol
fiyatı ve faiz oranı üzerinden kazanıldığıdır. Savaşın gerçek ekonomik maliyeti, doğrudan
askeri harcamalardan ziyade enerji fiyatları, faiz oranları ve çatışmanın süresi tarafından
belirlenmektedir. Uzayan ve düşük yoğunluklu çatışmalar, kısa süreli yüksek yoğunluklu
savaşlardan daha yıkıcı ekonomik sonuçlar doğurabilmektedir. Sonuç olarak bu çatışma,
yalnızca bölgesel bir güvenlik meselesi değil, küresel ekonomik sistemin dayanıklılığını test
eden sistemik bir şok olarak değerlendirilmelidir.